Hatay’da süt ucuz, yem pahalı, üretici zor durumda

Depremlerde Hatay’da yaşanan yıkımın süt üretimindeki sonuçları çok ağır oldu. Süt üreticisi uzun bir süre yem yardımı alamadı. Sütünü satamayan üretici, yem maliyetini karşılamak için sağmal hayvanlarını elden çıkarmak zorunda kaldı. Depremin ilk haftaları Damızlık Birliği ile protokol imzalayan Sütaş, yereldeki mandıra ve üreticilerden bir süre süt tedarik etti. Fakat Tarım Bakanlığının devreye girmesiyle sütü sadece Damızlık Birliğinin toplamasına karar verildi. Sütaş, bölgeden çekilirken Hatay’da üreticiden toplanan sütün litre fiyatına ilişkin bilmece ise çözülemedi. Deprem sonrası Hatay’ın mahallelerinde, köylerinde süt üreticisine, konunun diğer aktörlerine mikrofon uzattık

Sercan Engerek / Hatay

Kahramanmaraş merkezli 7.7 ve 7.6 büyüklüğündeki depremler ülkeyi derinden sarstı. Depremlerin en çok etkilediği illerden Hatay’da süt tedarik zinciri kırıldı. Deprem nedeniyle sütünü satamadığı için zarar eden üretici sorunu çözüme kavuşturmanın yollarını aramaya başladı. Bir süre depremzede üreticinin sütünü Sütaş aldı. Fakat daha sonra fabrika süt tedarikini durdurunca sütün alıcısına ulaşması yine sekteye uğradı. Hatay Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği (Damızlık Birliği) bazı köy ve mahallelerden süt almaya başlarken, üreticiden süt maliyetinin de altında ücretlere toplanıyor.

Ağır hasar aldığı için yem fabrikalarının üretim yapamadığı Hatay’da ahırları yıkılan, yem bulamayan süt üreticisi sağım yaptığı hayvanlarını değerinin altında elden çıkarıyor. Hayvanının önemli bir kısmını kesime göndermek zorunda kalan depremzede üretici en önemli geçim kaynağını kaybetmenin eşiğine geldi.

Depremden sonra Hatay’ın köylerinde süt üreticisi neler yaşadı? Üreticiye neden yeterli miktarda yem ulaştırılamadı? Süt üreticisi depremden sonra sütünü fabrikalara ulaştırmak için nasıl bir çözüm buldu? Sütaş neden bölgeden çekildi? Tarım Bakanlığı, Damızlık Birliği ile yereldeki süt işletmeleri arasında nasıl bir kriz yaşandı? Üretici, süt toplayan Damızlık Birliğinin fiyat politikasından neden rahatsız? Dört bölümlük yazı dizimizde süt dosyasını açıyoruz...

Düzenli ve yeterli yem yardımı yapılamadı

Hatay’daki ilk ziyaretimizi süt üreticisi Ercan Sürmeli’ye yapıyoruz. Sürmeli, Hatay’ın Samandağ ilçesine bağlı Kurtderesi Mahallesi’nde süt üreticiliği yapıyor. Maraş ve Defne merkezli depremlerde Sürmeli’nin iki ahırından biri ağır hasar aldı. Dört yem deposundan da üçü yıkıldı. Depremden önce 40 inek ve danası olan Sürmeli, deprem olduktan sonra hem yem bulunamadığı hem de ahırları yıkıldığı için birçok hayvanını satmak zorunda kaldığını anlatıyor.

Depremden hemen sonra zor da olsa hayvanlarını enkaz altından kurtardığını söyleyen Sürmeli, “Defne depreminden sonra birçok hayvanımı 40 bin liralara satmak zorunda kaldım. Oysa şimdi aynı hayvan 66 bin lira. Her birinden en az 25 bin lira zararım var” diyor.

Çiftçi bir ailenin üyesi olan 37 yaşındaki Sürmeli, depremde kuzenlerini kaybetmiş. Aynı zamanda matematik öğretmeni olan Sürmeli, “Hesabı kitabı iyi bilirim” diyerek depremden bu yana uğradığı zararı detaylı bir şekilde anlatırken, Hatay’da yem bulunamamasını ve süt tedarik zincirinin kırılmasını ilk sıraya koyuyor. Sürmeli, deprem sonrası yeterli yem yardımı yapılamadığı için hayvanlarının bir süre aç kaldığından söz ediyor:

“Samandağ Tarım Müdürlüğünden kayıtlı 40 hayvanıma 10 saman, iki yonca; toplamda 12 çuval yem alabildim. Bu yem 40 hayvanı en fazla iki gün idare etti. Yem bulamadığım için hayvanlarım zayıfladı. Dirençleri düşen üç inekten biri düşük yaptı. Birinin yavrusu kas gelişimini tamamlayamadı ve kör doğdu. Yavru üç gün sonra da öldü.”

Sürmeli'nin çöken ahırı... Hatay, 15 Nisan 2023

Süt fiyatı düştü, yem fiyatı yükseldi

Hatay’ın un, bulgur, yem fabrikalarının bazıları depremlerde ağır hasar aldı, bazıları da tamamen yıkıldı. Şehrin hayvan yemi ihtiyacının büyük bir bölümünü karşılayan Hatay Yem Fabrikası ağır hasarlı olduğu için şu anda üretim yapamıyor. Antakya’da uğradığımız bu fabrikanın ortaklarından biri depolarındaki yemlerin enkaz altında kaldığını, fabrikaya hiçbir şekilde müdahale edemediklerini söylüyor.

Yem fabrikalarında üretim durunca Hatay’da ciddi bir yem sorunu baş gösterdi. Süt üreticisi Ercan Sürmeli, yemi depremde ağır hasarlı hâle gelen Hatay Yem Fabrikasından alıyordu. Yem kıtlığı yaşanan Hatay’da deprem olduğundan beri yem yardımı sürecini işletecek mekanizma ise kurulamadı! Sürmeli depremin ilk günlerden beri yem dağıtımının doğru dürüst yapılamadığını vurguluyor:

“Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) mahallede yem ihtiyacının tespit edilebilmesi için benden bir liste istedi. Önceki haftalarda da TKDK’ye ait yem TIR’ının Uzunbağ’a geldiğini duyduk. Başta hayvan sayısı 20’den fazla olana yedi, 20’den az olana beş çuval yem vereceklerini söylemişlerdi. Bir gittik üretici başına en fazla ‘iki çuval’ dediler. İki çuval yem hayvanlarım için iki öğün… Yani verilen miktar şaka gibi.”

Hatay’da yem bulunamadığından yem sınırlı ölçüde Adana, Antep gibi başka illerden geldiği için ilde yem fiyatları aşırı derecede artmış. “Haftalık 15 bin lira yem giderim var” diyen Sürmeli, depremin ilk üç haftasında hiç süt satamadığı için en az 70 bin lira zarara uğramış. Süt üreticisi Sürmeli, “Hadi bu kaybı bir an unutalım ama şimdi de sütü veriyoruz, parası gelmiyor. Bir de depremden önce sütü 11 liradan satıp yemi 300 liraya alıyorduk. Şu an sütün litresini 9 liraya satıp bir çuval yemi 370 liraya alıyoruz” diyor.

Samandağ’da orta ölçekte en az 30 süt üreticisi var. Her birinin önemli bir yem gideri olduğu gibi yem maliyetine ilaç ve veteriner masrafları da ekleniyor. Sürmeli, “Üretime nasıl devam edeceğim burada? Evimi mi geçindireceğim, hayvanlara mı bakacağım?” sözleriyle anlatıyor derdini.

Üreticiden TMO’ya yem çağrısı

Damızlık Birliği birkaç hafta önce telefon mesajıyla çiftçilere Toprak Mahsulleri Ofisinden (TMO) yemlik mısır geleceğini duyurdu. Sürmeli, Damızlık Birliğine evrakları teslim etmeye gittiğinde bir tonluk mısırın 5 bin 440 liraya satılacağını öğrendiğinde acı acı güldüğünü söylüyor. Çünkü diyor, Sürmeli, “TMO’nunki piyasadaki yemden daha pahalıya geliyor. Mısırı almakla iş bitmiyor ki... Bir de onu kırdırma maliyeti var. Oysa TMO’nun elinde buğdayından arpasına, mısırından ayçiçeğine kadar her ürün var. Burası deprem bölgesi. İnsanlar işini gücünü kaybetti. O ürünleri buraya göndersinler; kendi imkânlarımızla kırdıralım. Bizden illa para alacaklarsa da ürünü yarı fiyatına satsınlar.”

Sürmeli’yi asıl üzen ise depremden önce hayvanları için TMO’dan aldığı arpa parasının zorlu afet günlerinde bile ödenmesinin istenmesi olmuş.

Depremzede üretici 12 hayvana bir çuval yem alabildi

Hatay’da yem yardımındaki yetersizlik ve koordinasyon eksikliği, aksaklığın temel nedenleri olarak öne çıkıyor. Şehrin mahalle ve köylerinde küçük ve orta ölçekteki süt üreticilerinin kaderi ise ortak.

Hüseyin Türkan. Hatay, 17 Nisan 2023

Altınözü’nde konuk olduğumuz süt üreticisi Hüseyin Türkan, depremin ilk haftalarında hayvanlarına yem bulamadığını söylüyor. Altınözü’ne bağlı Sofular köyünde 30 hayvanıyla süt üretimi yapan Türkan, depremlerde hasar alan ahırlarını kendi imkânlarıyla onardıklarını belirtiyor. Türkan yaşadıklarını “Depremde Hatay yerle bir oldu. Çok canlar yitirdik. Ben de 15 yaşındaki yeğenimi kaybettim. Benim ev az hasar aldı. Babamın ve dedemin evi yıkıldı. Ama işin sonunda bir de ekmeğimizden olduk” sözleriyle ifade ediyor.

Sofular köyünde 2019’daki nüfus sayımına göre 2 bin 311 kişi yaşıyor. 700 hanelik köyde en az 100 aile geçimini hayvancılıktan sağlıyor. Sofular köyünde neredeyse her evin altında bir ahır var. Küçük ölçekteki üreticiler 5-10 ineğiyle süt üretimi yapıyor. Yem bulunamayınca köyde hayvanlar ya aç kalmış ya da kesime gönderilmiş.

Türkan, hayvan yemi ihtiyacıyla Damızlık Birliğine gittiğinde ancak 12 hayvanlık yem alabilmiş. “12 hayvan için bu miktar ancak bir öğün” diyen Türkan, yem dağıtımındaki hakkaniyetsizliğe dikkat çekiyor: “Mesela köye yardım amaçlı bir TIR yem gelmiş. Bunu direkt muhtara teslim ediyorlar. Muhtarlar da bu yemi ihtiyacı olana değil de kendi çevresine dağıtıyor. Yani muhtarla bir akrabalığın yoksa ya da aran iyi değilse veya belediyeden bir tanıdığın yoksa yardımlardan faydalanmak imkânsız gibi.”

Bu araştırma-haberin özgün versiyonu “Deprem sonrasında süt üreticilerinin durumu” başlığıyla Tarım Sendikasında yayımlanmıştır.