Hatay’da Damızlık Birliğine süt veren üretici sütün litre fiyatını ancak bir buçuk ay sonra ödeme yapıldığında öğrendi. Toplanan sütün litresi her üretici için farklı hesaplanırken bir mandıraya ise eksik ödeme yapıldı. Sütü 10,5 liradan topladıklarını söyleyen Damızlık Birliği Başkanı Danahaliloğlu ise sütün kalitesinin düşük olduğunu savunuyor
Sercan Engerek / Hatay
Depremlerden sonra süt tedarikinin sekteye uğradığı Hatay’da süt toplamak için devreye giren Damızlık Birliğinin fiyat politikasından depremzede üretici memnun kalmadı. Sütaş’ın süt toplamaya başladığı ilk haftalarda sütün litre fiyatıyla ilgili yaşanan sorunlar birlik devreye girdikten sonra da devam etti.
Üretici, yaklaşık bir buçuk aydan beri Damızlık Birliğine verdiği sütün litre fiyatını ödemeyi aldığında öğrenebildi. Sütün üreticiden alınan litre fiyatı 11 liranın altında kalırken deprem sonrası ikinci dönem ödemesini alan üreticiye sütün litresi başına farklı ücretler ödendi. Hatay’da üreticiler ve mandıra sahipleri eksik ödeme yapılmasından şikâyetlerini dile getiriyor. Öte yandan üretici, sütün düzenli periyotta toplanmadığını belirtiyor.
Sütaş’ın bölgeden çekilmesiyle Hatay’daki süt tedarikini Damızlık Birliği üstlenmiş. 1 Mart itibarıyla üreticiden süt toplamaya başlayan birlik üreticiye sütün litre fiyatına ilişkin net bir fiyat açıklamadığı için fiyattaki belirsizlik gizemini korudu. Üretici mart ayında verdiği sütün ücretini almaya başladıktan sonra öğrendi. Süt üreticilerine litre başına ödenen tutar, Ulusal Süt Konseyinin 9 lira 83 kuruş olarak açıkladığı bir litre çiğ süt maliyetinin bile altında kalmış oldu.
Samandağlı süt üreticisi Ercan Sürmeli “20 Nisan’da yapılan havalede sütün litresinin 9 lira 75 kuruş üzerinden değerlendirildiğini gördük. Ancak bu fiyatların daha da düşeceğinden kaygılıyız” diyor. Samandağ’ın Fidanlı köyünde sütünü bir mandıra üzerinden değerlendiren Ali Can Güzel’e ise mart ayında alınan süt için litre başına 9 lira 50 kuruş üzerinden ödeme yapıldı.
Depremde en çok binanın yıkıldığı şehir merkezlerinden Antakya’da faaliyet gösteren Şenköy Süt Ürünlerinin sahibi Nasır Miroğlu, mart ayında işletmesinin Damızlık Birliğine verdiği 80 bin ton süt için hesabına yatırılan tutarın eksik olduğunu söylüyor. Ödemesini 19 Nisan’da aldığını belirten Miroğlu, “Sütün litresinin 10 lira 95 kuruş olduğu taahhüt edilmişti. Önce litre başına 10 lira 30 kuruş ödeme yapıldı. Sonra litre başına bir 20 kuruş daha eklendi. Ama her bir litreden 45 kuruş açık çıkıyor. Bugün 70 bin liraya yakın bir zararım var” diyor.
Damızlık Birliği Başkanı: Sütün litresini 10.5 liradan topluyoruz
Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği Başkanı Lütfi Danahaliloğlu’na Hatay’da birliğin üreticilerden topladığı çiğ sütün litre fiyatını sorduk. Danahaliloğlu, günde 15-20 ton arasında süt topladıklarını açıklayarak “Damızlık Birliği olarak soğutulmuş sütün litresini üreticiden 10 lira 50 kuruşa, sıcak sütü ise 10 liraya alıyoruz” dedi.
Sütün litresindeki fiyat tutarsızlığı nereden geliyor? Damızlık Birliği Başkanı Danahaliloğlu, sağlıklı bir süt toplanamadığını söylerken bunun nedenini de depremde hayvanların travma yaşamasına bağlıyor. Danahaliloğlu şunları söylüyor:
“Topladığımız sütün çoğu antibiyotikli süt. Sütün normalde 6.3-6.7 olması gereken asit değeri 6.40 çıkıyor. Bu sütü benim kullanma şansım pek yok. Örneğin topladığımız sütün 7-8 tonu antibiyotikli çıktı. Bu sütün hepsini dökmek zorunda kaldık. Bu durum bize maliyetiyle ciddi bir yük getirdi. Afet süreci… Sürekli elektrikler kesiliyor. Soğuk süt tankları çalışmayabiliyor.”
Sütün yüzde 60’ıyla künefe peyniri yapılıyordu
Depremlerden sonra Hatay’da sütün pazar alanının daraldığını anlatan Danahaliloğlu, daha önce Hatay’da üretilen sütün yarısından fazlasının künefe peyniri yapımında kullanıldığına dikkat çekiyor. “Depremden önce 400 ton süt çıktığında bunun yüzde 60’ıyla künefelik peynir yapılıyordu” diyen Danahaliloğlu, deprem nedeniyle tesisler hasar aldığı, künefe üretimi durduğu için şimdi böyle bir tedarik zincirinin kalmadığını not düşüyor.
Danahaliloğlu, “Antakya diye bir şehir yok artık. Künefe sektörünün işlemez hâle gelmesi epeyi bir sıkıntı yarattı. Dolayısıyla sütü direkt sofralarda kullanılacak peynir, kaşar, yağ, yoğurt gibi ürünlerin hammaddesi olarak değerlendirmeye çalışıyoruz” diyor.
Süt toplama işi aksıyor; üretici sütün litre fiyatına tepkili
Hatay’da konuştuğumuz küçük ve orta ölçekteki süt üreticileri ise teslim ettikleri sütün kalitesinden emin konuşuyor! Üretici Ercan Sürmeli, Sütaş bölgeden çekildiğinden beri 30 üreticiyle birlikte sütünü Damızlık Birliğine veriyor. Ancak rutin zamanda Damızlık Birliğinin bazen araç bozulduğu veya tankta sorun olduğu gerekçeleriyle süt toplamamasına öfkeli.
“Her gün 2,5 ton süt üretiyoruz. Mesela bayram sürecinde süt toplanmadı. Birlik de Sütaş gibi ‘sütün yağının az olduğu’ bahanesini öne sürüyor” diyen Sürmeli, ürettikleri sütün kalitesinde ise iddialı:
“Damızlık Birliği birçok noktadan süt topluyor. O tanklardaki sütün durumunu bilmiyorum ama bizim tankımızdan çıkan süt belli. Birlik seyyar tankıyla gelip sütün derecesini ölçerek bizden alıyor. Sütün içinde antibiyotik varsa ya da sütün yağ oranı düşükse zaten almıyor! İstedikleri yerde yine ölçümlerini yaparız. Yağ oranı 3.9’un altında çıkarsa almaz. Alacaksa da ona göre fiyat verir.
“Bu tanka günde 3 ton süt birikiyor. Biz sütümüzün arkasındayız. Sen başka tanklardan yağı alınmış, tabiri caizse süt yerine su alıyorsan bu bizim suçumuz mu? Böyle deyince Damızlık Birliğindeki yetkililer ‘Bunun peşinde biz mi koşacağız?’ diyorlar. Ben mi koşacağım… Damızlık Birliği aslında sütümüzün fiyatını kırmaya yönelik bir politika uyguluyor. Sütün litrede taban fiyatı 11 lira. Yahu biz zaten zar zor ayakta duruyoruz. 9 lira 75 kuruş nedir?”
Sütün litresi Arsuz’da 7, Altınözü’nde 8 liradan toplandı
Günlük 250 litre süt üreten Hüseyin Türkan da sütün litre fiyatının düşük tutulmasından şikâyet ediyor. Depremden önce sütün litresini 9 ila 10 liraya sattıklarını belirten Türkan, “Depremden sonra sütün litresi 6 liraya kadar düştü. Şimdi ise kapıdan 8 liraya topluyorlar. Sütü maliyetinin bile altında rakamlara satmak zorunda kalıyoruz. Depremden bugüne en az 100 bin lira açığım var. Bu parayı bir yılda bir arada göremeyen insanlarız. Antakya’da her yer kapalı. Başka bir iş yapmamız da mümkün değil! Tek çare yine hayvanlarımız” diyor.
.jpg) |
| Mehmet Uzun. Hatay, 8 Mart 2023 |
Hatay’da süt üreticisi üretime çok çetin şartlarda devam
ediyor. Yerel kaynakların verdiği bilgiye göre, Samandağ’da hayvan sayısı 14
bin 500’den 12 binin altına; Defne’nin Hancağız Mahallesi’nde 260’tan 114’e
düştü. Hancağız’da 13 süt üreticisinden geriye ise yedi üretici kaldı. Sütün
litresini maliyetinin çok altında satmak zorunda kalan üretici gelir-gider
dengesizliği nedeniyle ancak hayvanlarını satarak maliyetini karşılamaya
çalıştı.
Hatay’ın Arsuz ilçesine bağlı Konacık köyünde sekiz ineğiyle süt üretimi yapan Mehmet Uzun, her gün 200 litre civarında ürettiği sütün litresini 7 liradan Arsuz’daki bir mandıraya satıyor. İneğinden sağdığı sütün kalitesinden emin olan Uzun, “İnekten nasıl sağıyorsak o şekilde toplayıcıya veriyoruz. Zaten sütümün iki haftada bir kalite değerlerine bakıyorlar. Ama toplayanlar sütün yağını çekmek gibi bir hile yapıyorlarsa onu bilemem” diyor.
Uzun, süt verdiği işletmeden aynı zamanda yem de satın alıyor. Ancak o da sütün maliyetinin yem giderini karşılayamamasından dertli: “Deprem sonrası devletten hiç yem yardımı alamadık. Bari sütü değerinde alsalar… Litresi 9-10 lira bile olsa elimiz biraz rahatlar.”
Hayvanların iyi beslenememesi sütün kalitesini düşürüyor
Ulusal Süt Konseyi bir litre sütün maliyetini 9 lira 83 kuruş olarak açıklıyor. Konseyin verilerine göre ocak ayında kilosu 6 lira 88 kuruş olan karma yemin kilosu 7 lira 14 kuruşa, kilosu 5 lira 30 kuruş olan yoncanın kilosu 6 lira 20 kuruşa yükseldi. Samandağ’da süt üreticisi Ali Can Güzel, aynı zamanda veteriner hekimlik yapıyor. Hatay’ın köylerini adım adıma bilen Güzel, artan maliyetler ile sütün kalitesi arasındaki paralelliğe dikkat çekiyor. Güzel, “Hayvanları yeterince besleyemediğimiz için -ki bu depremden önce de böyleydi- hayvandan alınan sütün kalitesi düşebiliyor” diyor. Güzel şunları söylüyor:
“Ben hekimim. İneğimi düzgün beslersem sütün kalitesinin de o kadar artacağını biliyorum. Hayvanı kaliteli beslerseniz kaliteli süt alırsınız. Ama kaliteli beslemek için de daha iyi yem kullanmanız gerekir. Bunun da bir maliyeti var. Bu bir bütçe işi. Süt satışı ile yem gideri dengesine baktığınızda hep zararda oluyorsunuz. Dolayısıyla üretici de günü kurtarmanın derdinde. İşin sonu artık ‘ucuza besleyeceğim, süt de ucuz olacak ama denge tutacak’ mantığına geliyor.”
“Sütün litresi en az 12 liradan toplanmalı”
Veteriner hekim Ali Can Güzel, konuyu kendi gelir-gider tablosuyla örneklendiriyor. İşletmesi kira olan Güzel, ayda 8 bin lira kira gideri, 10 bin lira da bakıcı maaşı ödüyor. Ahırında yaklaşık 50 hayvanı olan Güzel’in aylık geliri 80 bin lirayken, gideri 115 bin lira seviyesinde. Güzel “Her ay 30 bin lira açığım var. Ben bu açığı buzağılarımı satarak kapatacağım mecburen. Ayrıca yıllardır veteriner hekim olarak çalışıyorum. Bir kısmını da klinik muayenelerinden kazandığımla karşılayacağım. Eğer ben ayakta durmakta güçlük çekiyorsam başkasının durabileceğini hiç sanmıyorum” diyor.
Hekim ve süt üreticisi Güzel, sütün litresinin ise üreticiden en az 12-13 liradan toplanması için çağrı yapıyor. Bu tutarların altındaki rakamı, Hatay’da süt üreticiliğinin bugünü ve yarını için büyük bir tehdit olarak görüyor.
 |
| Ali Can Güzel, Hatay. 17 Nisan 2023 |
İzmir’de 11.9 liraya toplanan sütün litre fiyatı Hatay’da 8.5 liraya kadar düşüyor
Her yıl çiğ inek sütünün üreticiden alış fiyatını ilân eden Ulusal Süt Konseyi, 2023 yılı için sütün taban fiyatını bu kez güncellemedi. Pek çok ilde sütün taban fiyatı hâlâ 15 Ekim 2022’de açıklanan 8 lira 50 kuruş üzerinden uygulanıyor.
Üretici Ali Can Güzel, ürettiği sütü bugün hâlâ bir mandıraya veriyor. Güzel, el değmemiş soğuk sütünün litresinin 10 lira 50 kuruştan işlem gördüğünü söylüyor.
Damızlık Birliği ise sütün litresini bugün 10 lira 50 kuruştan topladığını savunuyor. Ancak önceki başlıklarda ele aldığımız üzere Damızlık Birliğine süt veren üreticiye ödenense bu ücretin altında.
Hatay’da hâlâ yerel toplayıcılar yağı alınmamış sütü 8 lira 50 kuruşa, yağı alınmış sütü ise 7 liraya topluyor.
Tarım Kooperatifleri Merkez Birliği Başkanı Ahmet Erken ise 1 Ocak 2023 itibariyle üreticiden alınan bir litre süt fiyatının 50 kuruş devlet desteğiyle birlikte 11 lira 50 kuruş olacağını duyurmuştu. İzmir’in Tire ilçesindeki Süt Kooperatifi, çiğ sütün litresini üreticiden 11 lira 90 kuruşa satın alırken, Çanakkale Biga’da sütün litresi üreticiden 12 liraya alınıyor.
Hatay’da mandıralar tamamen açık değil ve açık olanlar da tam kapasite ile çalışmıyor. Market zincirinin kurulamaması, künefe sektörünün faaliyete başlayamaması nedeniyle sütün iç piyasadaki talebi hâlâ artmış değil.
Sonuç itibarıyla Hatay’da sütün litre fiyatındaki düşüklük depremdeki yıkımla paralel. Ancak üreticiden toplanan el değmemiş sütün litre fiyatındaki tutarsızlık, Damızlık Birliğinin fiyat politikası Hataylı süt üreticisinin en temel sorunları olarak öne çıkıyor.
Bu araştırma-haberin özgün versiyonu “Deprem sonrasında süt üreticilerinin durumu” başlığıyla Tarım Sendikasında yayımlanmıştır.
